LA MALAJA-INDONEZIA.


LEGU.

ku-: mi
-ku: mia, la
-mu: via, la
-nya: ĝia, lia, ŝia, la
-kau: cia, la
kau-: ci

nyah! = foriru!
ya! = ho!

-kah: ĉu
-lah: -u, ja

se-: unu, tut-, sam-, -e pri tempmontraj vortoj
pe- = -ul-, -aĵ-
ter- = -t-, plej
-an = -aĵ-, -o
ke- = al...-n; -a (pri numeroj)
di-, menjadi = -iĝ-
kena = -iĝ-? ricevi? em?

-kan, akan = -iĝig-
-i = -ad-, -ig-, -t-

ne: ta-, tidak
ne estas: bukan
ne estas, ne ekzistas: t'ada, tiada, tiak ada
ĝentila »ne«; ankoraŭ ne: belum
ne -u; por ne -i: jangan

Ekzemploj:

kaki'nya = piedo ĝia

di'panggil'nya = vok'iĝ' ĝi
= vokiĝis de ĝi; ĝi vokis

antar- = inter-
anti- = kontraŭ-
eka- = sol-, unu (ekz. unukolore; parolas nur unu lingvon do la lingvo estas sola kape)
eks- = eks-
ekstra- = ekster-, plia
kau- = engkau = ci/cia
maha- = -eg- (ne uziĝas tiom ofte kiel la esperanta!)
oto- = mem-
para- = preter-
pasca- = post-, malantaŭ- (pri nur tempo?)

-pun =
-nya = ĝia, la, tiu,
buku'nya = la libro, ĝia libro, tiu libro

k, s, t, p are the ones dropped.
————————
Some exceptions to the consonant-change rules exist. These are basically always because it is a compound with a new, foreign word. It will be obvious that parts of the words are foreign - they look like Esperanto, or English, or simply not like Indonesian! Theoretically you can spell these either way, with the change or without.

if two separate words have affixes surrounding both of them, then they are pushed into one word. some words are spelled as one word despite being two words, just as we say "laŭmia" when "laŭ mia" would also work.

loh, {lho} = before something, marks surprise. after something, means "ja" or "it's true" or "you know".

sih, {mah} = eta ja

yah, ya = jes; ĉu ne?

ayo, yuk, mari = ek!

pada = ĉe, je
atas - sur, malsub

x tuju - al
manuju - proksimi
ulih - de
selang; antara (sanskrit) - inter
dangan, sarta = kune
sama = same

x di'dalam = ĉe en. interne, ene.
x di'atas - ĉe sur. sur, sure.
x di'bawa - ĉe sub. sub, sube.

x ke'bawa - al sub. suben.
x ke'dalam - al en. internen.
x ke'pada - al ĉe. al ...-n.
x ke'atas - al sur. suren.

x dari'pada - de ĉe, el ĉe. de, el, el'tie?.
x dari'dalam - de en, el en. el'interne.
x dari'atas - de sur, el'supre.

x sampai - ating'.
x sampai ka, sampai ka'peda - ĝis.


En ĉi libro:
... = kaj cetere. kaj tiel plu.
»« = citiloj.
' = disigas nesimplan aŭ konfuzigan vorton por ni lernantoj.
- = disigas vorton sed laŭ la indonezia kaj malaja skribsistemo.
() = signifeblas pri samsignifanta vorto. Ekzemple, »malblanka (nigra)«. Mi ne ŝatas grandan vortosumon, sed foje homoj ne bone scias la esperantan kaj uzas nur malbonajn vortsignifarojn (vortarojn).



LA FUNDO.

Pensu pri kiel »la hundo ruĝas, la hundo ruĝa estas, la hundo ruĝe estas« preskaŭ samsignifas. Memoru ke vortoj kiel »kat, ruĝ, vid« estas signifigaj vortoj, sed »a, i, u, e, o, s« estas gramatikigaj vortoj. Vorto kiel »kato« estas vere du vortoj, kunmetite.

Se oni forigus la gramatikigojn, naskiĝus »la hund ruĝ« aŭ eĉ nur »hund ruĝ«. Laŭsaĝe, signifus »(la) hundo ruĝa«. Jes, tiel similas ĉi lingvo. Plejofte la gramatikan signifon scias oni per la loko enfraze, aŭ per nur saĝeco. Do, ekzemple:

kuda (ĉeval-)  =
ĉevalo, ĉevala, ĉevale,
la ĉevalo, la ĉevaloj, la ĉevalaj, la ĉevala,
ĉevali, ĉevalas, ĉevalis, ĉevalos...

Tamen, kelkaj klarigoj kaj helpoj ekzistas.

VORTORDO.

Se oni scias la japanan lingvon, estas preskaŭ la malo. La vorto kiu prias alian vorton ekzistas malantaŭ ol tiu. Do:

o-vorto -> a-vorto
o-vorto -> s-vorto -> on-vorto

ĉevalo bona. mi batas lin.
mi batas ĉevalon lian.

Kie, kiel, kies, kia
estas la ĉevalo? Estas lia ĉevalo, aŭ bona ĉevalo. »Lia, bona« estas detalo (signifero, klarigo) al »ĉevalo«.

Kiun batas mi? Lin. »Lin, al li« estas detalo al batas, kaj klarigas pri kiel la bato okazas (la bato okazas al li). Kion, kiel faras mi? Batas. »Batas« estas detalo al mi, kaj klarigas pri kiel mia stato estas (mi havas batantan staton).

Komprenu ke vortoj kiel »mi, ŝi, ĝi...« estas vere o-vortoj. Vortoj kiel »al, ĉe, sur, dum, ĝis, ĉi, tiu« estas vere e-vortoj. Tamen, e-vortoj diriĝas antaŭ aŭ malantaŭ ol la aliaj vortoj, laŭsignife.

e-vorto -> aliaj vortoj
aliaj vortoj -> e-vorto

domo tiu. domo ĉi.

Kie, kiel, kia estas la domo? Estas ĉi domo, aŭ tiu domo. La vortoj »ĉi, tiu« pli klarigas la domospecon, do diriĝis malantaŭe.

loke monto dorsa
= ĉe la montodorso.

Kie, kiel, kia estas la loko? Estas monto-dorse. »Monto« estas pliklarigo al »la loko«. Estas ĉe monta loko. »Dorse« estas detalo al »monta loko« (estas ĉe la monto, kaj detale ĉe la monta dorso) do venas plejpost ol tiuj.

ekzistas homoj interne.

Kie, kiel, kiaj estas la homoj? Interne. La interneco estas la detalo al la homaj ekzistecoj; pri kie la homoj ekzistas.

Samkiele, ekzistas du ordoj por la jenaj:
o-vorto -> s-vorto
s-vorto -> o-vorto

ĉambro ĉi grandas
grandas ĉambro ĉi

Laŭlogike, la unua signifas ke la »grandeco« estas detalo al »ĉi ĉambro«. La ĉambro estas la ĉefa ideo. Tamen, pri la dua ekzemplo, »ĉi ĉambro« estas la detalo. La grandeco estas la ĉefa ideo. En la esperanta, estus ekzemple:

Ho, ĉi ĉambro!! Grandas!
Ja grandas... ĉi ĉambro estas.


»*«
Legu:

orang jahat
hom- malbon-
= homo malbona

baju raja
jak- reĝ-
= jako reĝa

cokelat Valentine
kakafabaĵ- valenten-
= kakaofabaĵo valentena

(Valenteno estas amofesta tago)

presiden klub drama
prezidant- klub- dram-
= prezidanto dramokluba
= la prezidanto de la klubo drama

rumah itu bsar
dom- tiu grand-
= tiu domo grandas

baik-lah orang itu
bon- ja hom- tiu
= bonas ja tiu homo

Rimarku ke en kunmetitaj vortoj, esperante la detalo plej ofte diriĝas antaŭ ol la ĉefa vorto:

klubo (pri dramo) = dram'klubo
aĵo (el faboj kakaj) = kaka'fab'aĵo

VORTOJ (Ĉ. 1a)




YANG: Ĉ. DUA

La ne-demanda vorto »kiu« ligas jam-dirita o-vorto al alia ago, frazo ktp:

homoj kiuj manĝas
= manĝantaj homoj

li ŝatas tiujn kiuj manĝas.
= li ŝatas la manĝantojn

Ja ne estas la sama »kiu« kiu komencigas ki-frazon: Kiu estas?

En la indonezia, ĉi »kiu« estas »yang«, kaj ne komencigeblas frazon. Ekzistas inter du ioj por interligi.

burong yang liyar
bird- kiu sovaĝ-
= birdo kiu sovaĝas

Kia birdo? Sovaĝa birdo. Do, la »sovaĝas« ekzistas malantaŭ ol »birdo«.

orang yang baik
hom- kiu bon-
= homo kiu bonas

ada yang tuah, ada yang muda
ekzist- kiu jun-, ekzist kiu maljun-
= ekzistas kiuj junas, ekzistas kiuj maljunas
= ekzistas kelkaj kiuj estas junaj, kelkaj kiuj estas maljunaj

Kia ekzisteco? Kiel ekzistas? Juna ekzisteco, june ekzistas.

PUNYA, MI, ĜI: Ĉ. TRIA


Unu kielo pri diri »havas« estas la vorto »punya, posed'«:

aku punya rumah
mi posed- dom-
= mi posedas domon

aku punya rumah yang besar
mi posed- dom- kiu grand-
= mi posedas domon kiu grandas

kita sen'diri punya rumah
ni mem posed- dom-
= ni mem posedas domon

Tamen kiam detaloj ne diriĝas, la pli facila metodo funkcias pli bone:

rumah aku
dom- mi
= domo mia

Kiam »aku, mi« uziĝas post ol vorto por signifi »mia«, la unua silabo (sonareto) ne skribiĝas:

rumah-ku
domo mia

Tiel ankaŭ la aliaj vortoj kiel »ci, vi, ili« ktp. Oni ne bezonas vere enmemorigi ĉi vortojn, ĉar okazas tiom multe en la lingvo ke iu ajn lernus tre rapide senpene.

aku, -ku = mi (ĉiutaga vorto)
engkau, -kau = ci (»vi« al nur unu ulo)
dia, ia, -nya = ĝi, ŝi, li
kamu, -mu = vi (al nur pli ol unu ulo)
kita, kami = ni

Kita estas »ni: mi kaj vi«. La kutima »ni«.

Kami estas »ni: mi kaj ili sed ne ci kaj vi«. Ekzemple, uziĝus por diri »ni la homoj, sed ne vi la dioj« kiam parolas al dio. Kompreneble, ne uziĝas ofte.

Ekzistas ankaŭ aliaj vortoj, kiuj vere estas nur o-vortoj. Ĉi tiuj estas specialaj, librolingvaj aŭ pli ĝentilaj, do la antaŭa sono ne malaperas:

orang = hom-, oni. Foje j-igas vorton.
saya »sklavo« = mi (librolingva, pli ĝentila)
tuan = ci.  (librolingva, pli ĝentila)

Komprenu, ekzistas eĉ aliaj vortoj laŭdialekte.

»*«
Legu:

baju aku -> baju-ku
= jako mia

bapa kamu -> bapa-mu
= virpatro cia

rumah kamu -> rumah-mu
= domo via

kuda ia -> kuda-nya
= ĉevalo ĝia (ŝia, lia)

Ia suka musik dansa
Ĝi ŝatas danc-muzikon

musik-nya
muziko ĝia

LERNENDOJ

Pritempaj E-vortoj:
akan, -os, faros.

dulu, antaŭtempe
sekarang, nuntempe
kemudian, posttempe

besok, morgaŭe
kemarin, hieraŭe
belum, ankoraŭ ne
barusan, ĵus nun
tadi, iam antaŭtempe
bila: kiam, se

Prilokaj e-vortoj:

tempat, loko.
di, loke, iĝ.

sana, tie
sini, ĉi tie
mana, kie

luar, ekstere (malinterne)
dalam, malekstere (en)
bawah, sub
atas, malsub (supre)
dekat, proksime
jauh, malproksime

sebelah, apud
hampir, preskaŭ
belakang, dorse

Aliaj:
ke, al
pada, al??
dengan, per
deri, el
oleh, de
bagi, por

Ekzemple:
di dalam
loke malekstere
= en

ke dalam
al malekstere
= al en, maleksteren

deri dalam
el malekstere
= el

di atas
loke malsub
= sur

ke atas
al malsub
= suren

deri atas
el malsub
= de supre

KI-FRAZOJ

Demandoj ofte estas nur leviĝo de la voĉo, aŭ la ?-simbolo. Tamen ekzistas ankaŭ ki-vortoj:

apa, kio?
ber'apa, kiom?
apa sebab, »kio ĉara« kial?
apa buat »kio fara« kial?
meng'apa »kio-as« kial?

mana, kio? kiu?
ka'mana, »al kio« kie?
bagai'mana, »kvazaŭ kio« kiel?

siapa, kiu? kiua (kies)? (pri uloj)

apa kata kamu?
kio dir- vi?
= kion diras vi?

Ĉi tie, »kiu diras« estas detalo al »kio diriĝas«.

rumah ini siapa?
domo ĉi kiua?
= kies (estas) ĉi domo?

Precize kiel alia a-vorto, eĉ ĉi ki-vorto diriĝas malantaŭ ol la priata o-vorto.

KI-FRAZOJ

diri = si.
sen'diri = mem.

bunoh diri
mort- si
= mortas sin

MENG-, FARI (Ĉ. 1a)

La antaŭsono MENG- uziĝas kiel nia vorto »far-«. Tamen, ĉi sono aliiĝas al MENY, MEN, MEM, ME laŭ la sekva sono.

En multaj lingvoj, tratempe la G-sono iĝis al J-sono (Y-sono) en diversaj vortoj, ĉar diriĝas preskaŭ samkiele en la buŝo. Senpena G iĝas kvazaŭ al J. Ekzemple, la nordeŭropa »gullinn, gyllen [gjulen] oreca« iĝis al »yullen«, »yellow [jelo] flava« en la angla lingvo.

Plie, M and N diriĝas simile. La buŝo fermiĝas, kaj aero elpuŝiĝas. Eĉ ekzistas lingvoj kiuj havas sonomikson de MNG, ekzemple la angla, sveda kaj japana (skribiĝas kiel NG kaj ん).

La E de MENG, kompreneble, estas nur ĉar ia vokalo diriĝas hazarde kiam eldiriĝas kelkaj sonomiksoj, kaj iam ĉi E-vokalo fiksiĝis. Ekzemple, en la nordeŭropaj lingvoj, »hundur (hundo)« pratempe skribiĝis kiel nur »hundr« ĉar la U-sono venas el la buŝo senpene kiam diriĝas DR, do ne skribendas. Samkiele, la angla »fatter (pli dika)« devas skribiĝi kiel »fættr« (la a-sono tie estas vere inter A-E, kaj TER ne sonas kiel laŭlitere).

Tial ekzistas pli ol unu sono al la sama »meng« vorto. La vorto funkcias ĉi tiele:

MENG: (al K, G, H, VOKALO )
Pervoĉaj: G, H, vokalo

ambil, pren-.
adu, plend-.
ajar, lern-.
angkat, lev-.

meng'ambil
fari prenon
= prenas

meng'adu
fari plendon
= plendas

meng'ajar
fari lernon
= lernigas, instruas.

meng'angkat
fari levon
= levigas, prenas (ktp)

»*«

MENY: (al K, S; senvoĉaj)

K estas senvoĉa G, kaj S senvoĉa Z. Y estas kvazaŭ senvoĉa G. GK, GS (MENGK, MENGS) ne facile kaj klare diriĝus, do iĝas al nur Y (MENY), kiu estas nek G nek K nek S.

kata, vort-.
suruh, ordon-.

meny'ata (de KATA)
fari vorton
= diras

meny'uruh (de SURUH)
fari ordonon
= ordonas

Kiel scii pri se la devena vorto estas S- aŭ K-? Malfeliĉige, oni nur ne scias. Peru vortosignifaron kiel la jenan por vidi la radikon:
http://kamus.sabda.org/kamus

»*«

MEM: (al B, P, D)
B kaj P preskaŭ egalas. La lipoj preskaŭ fermiĝas kaj sono venas per elblovo. Tamen, P estas vere nur ekforta elblovo sen laborigi la voĉon. Estas nur aero, kiel Ŭ, H, T, K, S, F.

B kaj D peras la voĉon, la voĉiloj movadas, por krei sonon. Estas kiel U, G, Z, V. Kiam du sonoj kunrenkontas, unu ofte aliformiĝas laŭ la antaŭa aŭ posta sono. Ekzemple, senpene aŭ senzorge diri »okej« sonus kiel »ogej«, ĉar O kaj E peras la voĉon kaj K estas la senvoĉa eldiro de G.

Do, ĉar P, T, K, S, F estas nur senvoĉoj, kiam antaŭ aŭ post aliaj sonoj eble ne diriĝas, aŭ alisoniĝas. Ekzemple, en la angla, la o-vorto »wolf, lupo« iĝas al »wolves, lupoj«. La eldiro estas vere »ŭlf, ŭlvz«. F estas la senvoĉa V, kaj S estas senvoĉa Z. Kiam senvoĉo diriĝas inter pervoĉoj, ofte iĝas al pervoĉo mem. Do en multaj anglaj vortoj, la Z-sono skribiĝas kiel S. La O de WOLF kaj O, E de WOLVES ne vere diriĝas.

En la nordeŭropa skribsistemo, K ᚴ, T ᛐ, F ᚠ iĝas al G ᚵ, D ᛑ, V ᚡ per nur aldonita punkto (aŭ eĉ per nenio, se la skribisto ne zorgis). En la japana, KA かカ, TA たタ, SA さサ,  iĝas al GA がガ, DA だダ, ZA ざザ per nur la "-simbolo. K estas senvoĉa G, T senvoĉa D, S senvoĉa Z, F senvoĉa V. Kredeble ekzistas ekzemploj en cia alia lingvo. Do, ĉi sonoj facile interŝanĝiĝas.

Pervoĉaj:
dapat, trov-, (ricev-).
bunoh, senviv-, (mort-)
bawa, port-.
baik, bon- (plibon-).

Senvoĉaj:
padam, esting-, (malekzist-).

mem'dapat
fari trovon
= trovas, ricevas

mem'bunoh
fari senvivon
= senvivigi, mortigi

mem'bawa
fari porton
= alportas, forprenas (ktp)

mem'baik
fari (pli)bonon
= plibonigas.

mem'adam
fari estingon
= estingigas, malekzistas

»*«
MEN: (al T, D, J, C)
Ĉi sonoj diriĝas proksime en la buŝo. T diriĝas per la sama loko kiel D. Tiel, similas kiel B kaj P preskaŭ egalas. Plie, C (Ĉ) kaj D proksimas al la Ĝ-sono.

Pripensu ke esperante, C kaj TS egalas sone (scienco = stsientso). Do la C, T, D facile memoriĝos.

Voĉaj: D, J, C (Ĉ)
Senvoĉaj: T

curi, ŝtel-.
taruh, met-.

men'curi
fari ŝtelon
= ŝtelas

men'aruh (de TARUH)
fari meton
= metas

»*«

ME: (al M, N, L, R)

M kaj N estas tre proksimaj sonoj. Samkiele, L kaj R tre proksimas. Pripensemu ke la japanoj ktp ne diras kiel la eŭropanaj L kaj R, do iĝos al facila memoro.

lihat, vid-, rigard-.
laju, rapid-.
makan, manĝ-.

me'lihat
fari rigardon
= vidas, rigardas

me'laju
fari rapidon
= rapid'movas

me'makan
fari manĝon
= manĝas

»*«
Mallongite:
MENG: vokalo, G (pervoĉaj)
MENY: K, S (senvoĉaj)
MEM: B, P, D
MEN: T, C
ME: M, N, L, R

AKAN, -KAN (Ĉ. 1a)

akan = -os.

dia akan lari
ĝi -os kur-
= ĝi kuros

dia akan tidor
ĝi -os dorm-
= ĝi dormos

En ĉiuj lingvoj, oni eblas ne diri la evidentan vorton. Ekzemple, diri »Mi alsendos« anstataŭ »Mi sendos al ci«. Oni ne klarigendas pri la ci. »Mi al-laborejas« anstataŭ »Mi iras al la laborejo; Mi iras al-laboreje«.

-kan signifas »por«. Plej ofte, ĉi tiaj frazoj mankas la klarigan verbon:

kunci'kan pintu
ŝlosil-por pord-
= ŝlosilas por (ke la) pordo (ŝlosiĝos).
= alŝlosigas la pordon
= ŝlosu la pordon

halau'kan anjing itu
pel-por hund- tiu
= pelas por (ke) tiu hundo (foriĝos).
= forpelu tiun hundon.

John mem'beli'kan Mary buku itu
John fari aĉeton por Mary libr- tiu
= John aĉetas por Mary tiun libron

saya men'jahit-kan baju ke tailor
mi fari kudron-por ĉemizo, al tajloro
= mi, por kudrigi mian ĉemizon, (sendas tiun) al tajloro

buruh itu mem'uat-kan beras ke kapal
laborist- tiu fari enhavon-por riz- al ŝip-
= laboristoj tiuj por enhavi rizon, al ŝipo (portas la rizon)

DI: LOKE
La vorto »di« signifas nur »loke«. Tamen, foje tradukiĝas pli facile al »ĝi«.

di'lihat'nya

LA MALAJA-INDONEZIA.


LEGU.

ku-: mi
-ku: mia, la
-mu: via, la
-nya: ĝia, lia, ŝia, la
-kau: cia, la
kau-: ci

nyah! = foriru!
ya! = ho!

-kah: ĉu
-lah: -u, ja

se-: unu, tut-, sam-, -e pri tempmontraj vortoj
pe- = -ul-, -aĵ-
ter- = -t-, plej
-an = -aĵ-, -o
ke- = al...-n; -a (pri numeroj)
di-, menjadi = -iĝ-
kena = -iĝ-? ricevi? em?

-kan, akan = -iĝig-
-i = -ad-, -ig-, -t-

ne: ta-, tidak
ne estas: bukan
ne estas, ne ekzistas: t'ada, tiada, tiak ada
ĝentila »ne«; ankoraŭ ne: belum
ne -u; por ne -i: jangan

Ekzemploj:

kaki'nya = piedo ĝia

di'panggil'nya = vok'iĝ' ĝi
= vokiĝis de ĝi; ĝi vokis

antar- = inter-
anti- = kontraŭ-
eka- = sol-, unu (ekz. unukolore; parolas nur unu lingvon do la lingvo estas sola kape)
eks- = eks-
ekstra- = ekster-, plia
kau- = engkau = ci/cia
maha- = -eg- (ne uziĝas tiom ofte kiel la esperanta!)
oto- = mem-
para- = preter-
pasca- = post-, malantaŭ- (pri nur tempo?)

-pun =
-nya = ĝia, la, tiu,
buku'nya = la libro, ĝia libro, tiu libro

k, s, t, p are the ones dropped.
————————
Some exceptions to the consonant-change rules exist. These are basically always because it is a compound with a new, foreign word. It will be obvious that parts of the words are foreign - they look like Esperanto, or English, or simply not like Indonesian! Theoretically you can spell these either way, with the change or without.

if two separate words have affixes surrounding both of them, then they are pushed into one word. some words are spelled as one word despite being two words, just as we say "laŭmia" when "laŭ mia" would also work.

loh, {lho} = before something, marks surprise. after something, means "ja" or "it's true" or "you know".

sih, {mah} = eta ja

yah, ya = jes; ĉu ne?

ayo, yuk, mari = ek!

pada = ĉe, je
atas - sur, malsub

x tuju - al
manuju - proksimi
ulih - de
selang; antara (sanskrit) - inter
dangan, sarta = kune
sama = same

x di'dalam = ĉe en. interne, ene.
x di'atas - ĉe sur. sur, sure.
x di'bawa - ĉe sub. sub, sube.

x ke'bawa - al sub. suben.
x ke'dalam - al en. internen.
x ke'pada - al ĉe. al ...-n.
x ke'atas - al sur. suren.

x dari'pada - de ĉe, el ĉe. de, el, el'tie?.
x dari'dalam - de en, el en. el'interne.
x dari'atas - de sur, el'supre.

x sampai - ating'.
x sampai ka, sampai ka'peda - ĝis.


En ĉi libro:
... = kaj cetere. kaj tiel plu.
»« = citiloj.
' = disigas nesimplan aŭ konfuzigan vorton por ni lernantoj.
- = disigas vorton sed laŭ la indonezia kaj malaja skribsistemo.
() = signifeblas pri samsignifanta vorto. Ekzemple, »malblanka (nigra)«. Mi ne ŝatas grandan vortosumon, sed foje homoj ne bone scias la esperantan kaj uzas nur malbonajn vortsignifarojn (vortarojn).



LA FUNDO.

Pensu pri kiel »la hundo ruĝas, la hundo ruĝa estas, la hundo ruĝe estas« preskaŭ samsignifas. Memoru ke vortoj kiel »kat, ruĝ, vid« estas signifigaj vortoj, sed »a, i, u, e, o, s« estas gramatikigaj vortoj. Vorto kiel »kato« estas vere du vortoj, kunmetite.

Se oni forigus la gramatikigojn, naskiĝus »la hund ruĝ« aŭ eĉ nur »hund ruĝ«. Laŭsaĝe, signifus »(la) hundo ruĝa«. Jes, tiel similas ĉi lingvo. Plejofte la gramatikan signifon scias oni per la loko enfraze, aŭ per nur saĝeco. Do, ekzemple:

kuda (ĉeval-)  =
ĉevalo, ĉevala, ĉevale,
la ĉevalo, la ĉevaloj, la ĉevalaj, la ĉevala,
ĉevali, ĉevalas, ĉevalis, ĉevalos...

Tamen, kelkaj klarigoj kaj helpoj ekzistas.

VORTORDO.

Se oni scias la japanan lingvon, estas preskaŭ la malo. La vorto kiu prias alian vorton ekzistas malantaŭ ol tiu. Do:

o-vorto -> a-vorto
o-vorto -> s-vorto -> on-vorto

ĉevalo bona. mi batas lin.
mi batas ĉevalon lian.

Kie, kiel, kies, kia
estas la ĉevalo? Estas lia ĉevalo, aŭ bona ĉevalo. »Lia, bona« estas detalo (signifero, klarigo) al »ĉevalo«.

Kiun batas mi? Lin. »Lin, al li« estas detalo al batas, kaj klarigas pri kiel la bato okazas (la bato okazas al li). Kion, kiel faras mi? Batas. »Batas« estas detalo al mi, kaj klarigas pri kiel mia stato estas (mi havas batantan staton).

Komprenu ke vortoj kiel »mi, ŝi, ĝi...« estas vere o-vortoj. Vortoj kiel »al, ĉe, sur, dum, ĝis, ĉi, tiu« estas vere e-vortoj. Tamen, e-vortoj diriĝas antaŭ aŭ malantaŭ ol la aliaj vortoj, laŭsignife.

e-vorto -> aliaj vortoj
aliaj vortoj -> e-vorto

domo tiu. domo ĉi.

Kie, kiel, kia estas la domo? Estas ĉi domo, aŭ tiu domo. La vortoj »ĉi, tiu« pli klarigas la domospecon, do diriĝis malantaŭe.

loke monto dorsa
= ĉe la montodorso.

Kie, kiel, kia estas la loko? Estas monto-dorse. »Monto« estas pliklarigo al »la loko«. Estas ĉe monta loko. »Dorse« estas detalo al »monta loko« (estas ĉe la monto, kaj detale ĉe la monta dorso) do venas plejpost ol tiuj.

ekzistas homoj interne.

Kie, kiel, kiaj estas la homoj? Interne. La interneco estas la detalo al la homaj ekzistecoj; pri kie la homoj ekzistas.

Samkiele, ekzistas du ordoj por la jenaj:
o-vorto -> s-vorto
s-vorto -> o-vorto

ĉambro ĉi grandas
grandas ĉambro ĉi

Laŭlogike, la unua signifas ke la »grandeco« estas detalo al »ĉi ĉambro«. La ĉambro estas la ĉefa ideo. Tamen, pri la dua ekzemplo, »ĉi ĉambro« estas la detalo. La grandeco estas la ĉefa ideo. En la esperanta, estus ekzemple:

Ho, ĉi ĉambro!! Grandas!
Ja grandas... ĉi ĉambro estas.


»*«
Legu:

orang jahat
hom- malbon-
= homo malbona

baju raja
jak- reĝ-
= jako reĝa

cokelat Valentine
kakafabaĵ- valenten-
= kakaofabaĵo valentena

(Valenteno estas amofesta tago)

presiden klub drama
prezidant- klub- dram-
= prezidanto dramokluba
= la prezidanto de la klubo drama

rumah itu bsar
dom- tiu grand-
= tiu domo grandas

baik-lah orang itu
bon- ja hom- tiu
= bonas ja tiu homo

Rimarku ke en kunmetitaj vortoj, esperante la detalo plej ofte diriĝas antaŭ ol la ĉefa vorto:

klubo (pri dramo) = dram'klubo
aĵo (el faboj kakaj) = kaka'fab'aĵo

VORTOJ (Ĉ. 1a)




YANG: Ĉ. DUA

La ne-demanda vorto »kiu« ligas jam-dirita o-vorto al alia ago, frazo ktp:

homoj kiuj manĝas
= manĝantaj homoj

li ŝatas tiujn kiuj manĝas.
= li ŝatas la manĝantojn

Ja ne estas la sama »kiu« kiu komencigas ki-frazon: Kiu estas?

En la indonezia, ĉi »kiu« estas »yang«, kaj ne komencigeblas frazon. Ekzistas inter du ioj por interligi.

burong yang liyar
bird- kiu sovaĝ-
= birdo kiu sovaĝas

Kia birdo? Sovaĝa birdo. Do, la »sovaĝas« ekzistas malantaŭ ol »birdo«.

orang yang baik
hom- kiu bon-
= homo kiu bonas

ada yang tuah, ada yang muda
ekzist- kiu jun-, ekzist kiu maljun-
= ekzistas kiuj junas, ekzistas kiuj maljunas
= ekzistas kelkaj kiuj estas junaj, kelkaj kiuj estas maljunaj

Kia ekzisteco? Kiel ekzistas? Juna ekzisteco, june ekzistas.

PUNYA, MI, ĜI: Ĉ. TRIA


Unu kielo pri diri »havas« estas la vorto »punya, posed'«:

aku punya rumah
mi posed- dom-
= mi posedas domon

aku punya rumah yang besar
mi posed- dom- kiu grand-
= mi posedas domon kiu grandas

kita sen'diri punya rumah
ni mem posed- dom-
= ni mem posedas domon

Tamen kiam detaloj ne diriĝas, la pli facila metodo funkcias pli bone:

rumah aku
dom- mi
= domo mia

Kiam »aku, mi« uziĝas post ol vorto por signifi »mia«, la unua silabo (sonareto) ne skribiĝas:

rumah-ku
domo mia

Tiel ankaŭ la aliaj vortoj kiel »ci, vi, ili« ktp. Oni ne bezonas vere enmemorigi ĉi vortojn, ĉar okazas tiom multe en la lingvo ke iu ajn lernus tre rapide senpene.

aku, -ku = mi (ĉiutaga vorto)
engkau, -kau = ci (»vi« al nur unu ulo)
dia, ia, -nya = ĝi, ŝi, li
kamu, -mu = vi (al nur pli ol unu ulo)
kita, kami = ni

Kita estas »ni: mi kaj vi«. La kutima »ni«.

Kami estas »ni: mi kaj ili sed ne ci kaj vi«. Ekzemple, uziĝus por diri »ni la homoj, sed ne vi la dioj« kiam parolas al dio. Kompreneble, ne uziĝas ofte.

Ekzistas ankaŭ aliaj vortoj, kiuj vere estas nur o-vortoj. Ĉi tiuj estas specialaj, librolingvaj aŭ pli ĝentilaj, do la antaŭa sono ne malaperas:

orang = hom-, oni. Foje j-igas vorton.
saya »sklavo« = mi (librolingva, pli ĝentila)
tuan = ci.  (librolingva, pli ĝentila)

Komprenu, ekzistas eĉ aliaj vortoj laŭdialekte.

»*«
Legu:

baju aku -> baju-ku
= jako mia

bapa kamu -> bapa-mu
= virpatro cia

rumah kamu -> rumah-mu
= domo via

kuda ia -> kuda-nya
= ĉevalo ĝia (ŝia, lia)

Ia suka musik dansa
Ĝi ŝatas danc-muzikon

musik-nya
muziko ĝia

LERNENDOJ

Pritempaj E-vortoj:
akan, -os, faros.

dulu, antaŭtempe
sekarang, nuntempe
kemudian, posttempe

besok, morgaŭe
kemarin, hieraŭe
belum, ankoraŭ ne
barusan, ĵus nun
tadi, iam antaŭtempe
bila: kiam, se

Prilokaj e-vortoj:

tempat, loko.
di, loke, iĝ.

sana, tie
sini, ĉi tie
mana, kie

luar, ekstere (malinterne)
dalam, malekstere (en)
bawah, sub
atas, malsub (supre)
dekat, proksime
jauh, malproksime

sebelah, apud
hampir, preskaŭ
belakang, dorse

Aliaj:
ke, al
pada, al??
dengan, per
deri, el
oleh, de
bagi, por

Ekzemple:
di dalam
loke malekstere
= en

ke dalam
al malekstere
= al en, maleksteren

deri dalam
el malekstere
= el

di atas
loke malsub
= sur

ke atas
al malsub
= suren

deri atas
el malsub
= de supre

KI-FRAZOJ

Demandoj ofte estas nur leviĝo de la voĉo, aŭ la ?-simbolo. Tamen ekzistas ankaŭ ki-vortoj:

apa, kio?
ber'apa, kiom?
apa sebab, »kio ĉara« kial?
apa buat »kio fara« kial?
meng'apa »kio-as« kial?

mana, kio? kiu?
ka'mana, »al kio« kie?
bagai'mana, »kvazaŭ kio« kiel?

siapa, kiu? kiua (kies)? (pri uloj)

apa kata kamu?
kio dir- vi?
= kion diras vi?

Ĉi tie, »kiu diras« estas detalo al »kio diriĝas«.

rumah ini siapa?
domo ĉi kiua?
= kies (estas) ĉi domo?

Precize kiel alia a-vorto, eĉ ĉi ki-vorto diriĝas malantaŭ ol la priata o-vorto.

KI-FRAZOJ

diri = si.
sen'diri = mem.

bunoh diri
mort- si
= mortas sin

MENG-, FARI (Ĉ. 1a)

La antaŭsono MENG- uziĝas kiel nia vorto »far-«. Tamen, ĉi sono aliiĝas al MENY, MEN, MEM, ME laŭ la sekva sono.


En multaj lingvoj, tratempe la G-sono iĝis al J-sono (Y-sono) en diversaj vortoj, ĉar diriĝas preskaŭ samkiele en la buŝo. Senpena G iĝas kvazaŭ al J. Ekzemple, la nordeŭropa »gullinn, gyllen [gjulen] oreca« iĝis al »yullen«, »yellow [jelo] flava« en la angla lingvo.

Plie, M and N diriĝas simile. La buŝo fermiĝas, kaj aero elpuŝiĝas. Eĉ ekzistas lingvoj kiuj havas sonomikson de MNG, ekzemple la angla, sveda kaj japana (skribiĝas kiel NG kaj ん).

La E de MENG, kompreneble, estas nur ĉar ia vokalo diriĝas hazarde kiam eldiriĝas kelkaj sonomiksoj, kaj iam ĉi E-vokalo fiksiĝis. Ekzemple, en la nordeŭropaj lingvoj, »hundur (hundo)« pratempe skribiĝis kiel nur »hundr« ĉar la U-sono venas el la buŝo senpene kiam diriĝas DR, do ne skribendas. Samkiele, la angla »fatter (pli dika)« devas skribiĝi kiel »fættr« (la a-sono tie estas vere inter A-E, kaj TER ne sonas kiel laŭlitere).

Tial ekzistas pli ol unu sono al la sama »meng« vorto. La vorto funkcias ĉi tiele:

MENG: (al K, G, H, VOKALO )
Pervoĉaj: G, H, vokalo

ambil, pren-.
adu, plend-.
ajar, lern-.
angkat, lev-.

meng'ambil
fari prenon
= prenas

meng'adu
fari plendon
= plendas

meng'ajar
fari lernon
= lernigas, instruas.

meng'angkat
fari levon
= levigas, prenas (ktp)

»*«

MENY: (al K, S; senvoĉaj)

K estas senvoĉa G, kaj S senvoĉa Z. Y estas kvazaŭ senvoĉa G. GK, GS (MENGK, MENGS) ne facile kaj klare diriĝus, do iĝas al nur Y (MENY), kiu estas nek G nek K nek S.

kata, vort-.
suruh, ordon-.

meny'ata (de KATA)
fari vorton
= diras

meny'uruh (de SURUH)
fari ordonon
= ordonas

Kiel scii pri se la devena vorto estas S- aŭ K-? Malfeliĉige, oni nur ne scias. Peru vortosignifaron kiel la jenan por vidi la radikon:
http://kamus.sabda.org/kamus

»*«

MEM: (al B, P, D)
B kaj P preskaŭ egalas. La lipoj preskaŭ fermiĝas kaj sono venas per elblovo. Tamen, P estas vere nur ekforta elblovo sen laborigi la voĉon. Estas nur aero, kiel Ŭ, H, T, K, S, F.

B kaj D peras la voĉon, la voĉiloj movadas, por krei sonon. Estas kiel U, G, Z, V. Kiam du sonoj kunrenkontas, unu ofte aliformiĝas laŭ la antaŭa aŭ posta sono. Ekzemple, senpene aŭ senzorge diri »okej« sonus kiel »ogej«, ĉar O kaj E peras la voĉon kaj K estas la senvoĉa eldiro de G.

Do, ĉar P, T, K, S, F estas nur senvoĉoj, kiam antaŭ aŭ post aliaj sonoj eble ne diriĝas, aŭ alisoniĝas. Ekzemple, en la angla, la o-vorto »wolf, lupo« iĝas al »wolves, lupoj«. La eldiro estas vere »ŭlf, ŭlvz«. F estas la senvoĉa V, kaj S estas senvoĉa Z. Kiam senvoĉo diriĝas inter pervoĉoj, ofte iĝas al pervoĉo mem. Do en multaj anglaj vortoj, la Z-sono skribiĝas kiel S. La O de WOLF kaj O, E de WOLVES ne vere diriĝas.

En la nordeŭropa skribsistemo, K ᚴ, T ᛐ, F ᚠ iĝas al G ᚵ, D ᛑ, V ᚡ per nur aldonita punkto (aŭ eĉ per nenio, se la skribisto ne zorgis). En la japana, KA かカ, TA たタ, SA さサ,  iĝas al GA がガ, DA だダ, ZA ざザ per nur la "-simbolo. K estas senvoĉa G, T senvoĉa D, S senvoĉa Z, F senvoĉa V. Kredeble ekzistas ekzemploj en cia alia lingvo. Do, ĉi sonoj facile interŝanĝiĝas.

Pervoĉaj:
dapat, trov-, (ricev-).
bunoh, senviv-, (mort-)
bawa, port-.
baik, bon- (plibon-).

Senvoĉaj:
padam, esting-, (malekzist-).

mem'dapat
fari trovon
= trovas, ricevas

mem'bunoh
fari senvivon
= senvivigi, mortigi

mem'bawa
fari porton
= alportas, forprenas (ktp)

mem'baik
fari (pli)bonon
= plibonigas.

mem'adam
fari estingon
= estingigas, malekzistas

»*«
MEN: (al T, D, J, C)
Ĉi sonoj diriĝas proksime en la buŝo. T diriĝas per la sama loko kiel D. Tiel, similas kiel B kaj P preskaŭ egalas. Plie, C (Ĉ) kaj D proksimas al la Ĝ-sono.

Pripensu ke esperante, C kaj TS egalas sone (scienco = stsientso). Do la C, T, D facile memoriĝos.

Voĉaj: D, J, C (Ĉ)
Senvoĉaj: T

curi, ŝtel-.
taruh, met-.

men'curi
fari ŝtelon
= ŝtelas

men'aruh (de TARUH)
fari meton
= metas

»*«

ME: (al M, N, L, R)

M kaj N estas tre proksimaj sonoj. Samkiele, L kaj R tre proksimas. Pripensemu ke la japanoj ktp ne diras kiel la eŭropanaj L kaj R, do iĝos al facila memoro.

lihat, vid-, rigard-.
laju, rapid-.
makan, manĝ-.

me'lihat
fari rigardon
= vidas, rigardas

me'laju
fari rapidon
= rapid'movas

me'makan
fari manĝon
= manĝas

»*«
Mallongite:
MENG: vokalo, G (pervoĉaj)
MENY: K, S (senvoĉaj)
MEM: B, P, D
MEN: T, C
ME: M, N, L, R

AKAN, -KAN (Ĉ. 1a)

akan = -os.

dia akan lari
ĝi -os kur-
= ĝi kuros

dia akan tidor
ĝi -os dorm-
= ĝi dormos

En ĉiuj lingvoj, oni eblas ne diri la evidentan vorton. Ekzemple, diri »Mi alsendos« anstataŭ »Mi sendos al ci«. Oni ne klarigendas pri la ci. »Mi al-laborejas« anstataŭ »Mi iras al la laborejo; Mi iras al-laboreje«.

-kan signifas »por«. Plej ofte, ĉi tiaj frazoj mankas la klarigan verbon:

kunci'kan pintu
ŝlosil-por pord-
= ŝlosilas por (ke la) pordo (ŝlosiĝos).
= alŝlosigas la pordon
= ŝlosu la pordon

halau'kan anjing itu
pel-por hund- tiu
= pelas por (ke) tiu hundo (foriĝos).
= forpelu tiun hundon.

John mem'beli'kan Mary buku itu
John fari aĉeton por Mary libr- tiu
= John aĉetas por Mary tiun libron

saya men'jahit-kan baju ke tailor
mi fari kudron-por ĉemizo, al tajloro
= mi, por kudrigi mian ĉemizon, (sendas tiun) al tajloro

buruh itu mem'uat-kan beras ke kapal
laborist- tiu fari enhavon-por riz- al ŝip-
= laboristoj tiuj por enhavi rizon, al ŝipo (portas la rizon)

DI: LOKE
La vorto »di« signifas nur »loke«. Tamen, foje tradukiĝas pli facile al »ĝi«.

di'lihat'nya
loke vido ĝia
= en ĝia vido
= vidiĝas de ĝi

di'dengar'nya
loke aŭdo ĝia
= en ĝia aŭdo
= aŭdiĝas de ĝi

di'makan oleh harimau
loke manĝo de tigro
= manĝiĝas de tigro



»*«

segala raja dalam hukum'nya
ĉiuj reĝoj malekster rego ĝia/ŝia/lia
= (ĝi regas ĉiujn reĝojn)

segala raja di'hukum'nya
= ĉiuj reĝoj reg'iĝ'as de ĝi

Hamba di-pukul orang, I was beaten by men.

Orang di-pukul hamba, the men were beaten by me.

Rumah di-makan api, the house was consumed by fire.

Api di-padam-kan orang, the fire was extinguished by men.








Siapa, kiu? (pri homoj)
Apa, kio?
Mana, kiu (pri homoj)? kio?
Yang, (Nen),  kiu, tiu (ne en demandoj)

Burong yang liyar, a bird that is wild.

Apa mahu?— What do you want?

Rumah ini siapa?— Whose house is this?

Siapa panggil?— Who called?

Gajah mana ini?— What elephant is this?

Siapa akan tahu?— Who knows?



rumah ini, this house; hari ini, this day, to-day; aku ini, I myself; sakarang ini, this moment; orang itu, that man or those men; waktu itu, that time; iya itu, that is to say.


MI, NI, ILI

Anstataŭe la vortojn subajn, homoj pliĝentile uzas la nomon homan. Ekzemple, »Johano« kaj ne »Ci«. Alie, ofte la vortoj ne diriĝas aŭ skribiĝas ĉar la ĉirkaŭinformo jam klarigas. Alia ekzemplo:

bawa snapang sama
port' pafil' kun
= kunportu cian/la pafilon

Formoj kun flankstreko kiel ku- kaj -ku, signifas ke la vorto uziĝas kiam oni kunmetigas vortojn (ekzemploj ekzistas sube). Ekzistas eĉ pligranda sumo pri la ĝentilaj. El la subaj vortoj, nur la dikaj memorindas.

oni, homo:  orang
si, mem: diri, sendiri, kendiri(?),

mi:  daku, saya, aku, ku-, -ku, lu, gue, gua.
ci (vi, pri nur unu homo):  engkau, eng, kau, kau-.
ĝi, ŝi, li:  dia, ia, inya. -nya.

ni:  kita. (mi kaj ci. mi kaj vi.)
ni:  kami. (mi, aŭ mi kaj aliaj homoj. ne kun ci aŭ vi.)
vi (pri pli ol unu homo):  kamu, -mu.
ili:  mereka, dia orang. marika-itu?

rumah aku, rumah'ku = domo mia
bapa kamu, bapa'mu = virpatro via

Bunoh diri, to kill oneself.
Meng-ajar diri
, to take oneself to task.

Hamba sendiri handak pergi, I shall go myself.



patah kaki-nia
, his leg was broken.
bauh-nia terlalu wangi, its smell is very sweet.




»*«

Ĝentilaj:

mi:  saya

O-vortaj ekzemploj, ne memorindas:
(majstro, sinjoro) tuan, (sklavo) hamba, beta, patek,  (sklavo majstra), hamba tuan (plejsuba sklavo), perhamba (praavo, ĉefulo), datuk, (mi: kunulo, sklavo), sahaya, (kunulo) teman.

Foje »orang, homo« uziĝas kune sed la signifo ne aliiĝas:
kita orang = ni. ni homoj.

Abang (elder brother) or wah (uncle), to a man older than the speaker.

Kakak (elder sister), to a woman older than the speaker.

Adek (younger brother).

Inche (sir or madam), to respectable persons of either sex.

Ofte, la vortoj

y, bawa snapang sama (lit. bring gun together),


pada pikir-an hamba = laŭ mia opinio
apa pen-chari-an angkau?
kio ist'as cia? (kio estas cia isto?)
apa nama dia? kio nomas ĝi? (kio estas ĝia nomo?)

A-VORTOJ



hari ini = tago ĉi
hari itu = tago tiu
kuda baik = ĉevalo bona
orang jahat = homo malbona

»*«


Alie, por signifi posedecon la vorto »punya, posed« aŭ »ampunya(?)« iĝas post la vorto. Sed ĉi afero okazas malpli ofte ol la alia:

aku punya = mi posedas
aku rumah punya = mi domon posedas. (ĉi maniero ne tre ofte uziĝas.)
rumah aku = domo mia. (ĉi maniero plibonas)

tuan punya suka, as you please (your pleasure);
yang ampunya tanah, (he) whose land it is.

TEMPAĴOJ

Nur cele klarigi (evidentigi) la tempecon uzas oni tempmontrajn vortojn.

Ada, a-tempo, ekzist'.

Sudah, Telah, i-tempo, jam

Mau, dezir', dev', o-tempo, u-tempo

Handak, (?) o-tempo, u-tempo, post(tempe) ne longe.

Jadi, estas, estis, iĝas, iĝis.


-EN: KE-

rumah = dom
ke'rumah = dom'en (al domon)

mulut = buŝ
ke'mulut = buŝ'en (en buŝon)

mana = kie
ke'mana = kie'n (al kie)

AĴ: AN

makan =  manĝ
makan'an = manĝ'aĵ

minum'an = trink'aĵ, drink'aĵ
?manis'an = dolĉ'aĵ (sukeraĵ)

Ĉi vorto uziĝas eĉ tiam ni esperante ne uzus:

hampi'an = proksim'aĵ
laut'an = mar'aĵ = maro

»*«

Foje, la BER de BER kaj AN kune iĝas al PER. Ankaŭ, ĉi miksaĵo ofte signifas nur la o-formon esperante:

main = lud
ber'main = lud'ant, lud'int...
per'main'an = lud'ant'aĵ = ludo, ludaĵo (aĵo de iu kiu nuntempe estas ludo)

perang = milit
ber'perang = milit'ant...
per'perang'an = milit'ant'aĵ = milito

layer = surakvo'vojaĝ (surnaĝ, velvojaĝ)
ber'layer = surakvo'vojaĝ'ont...
pe'layar'an = surakvo'vojaĝ'aĵ = surakva vojaĝo

irreg?
karang = ?
karang'an = skribverk'aĵ (skribaĵ)


EC: KE...-AN
ada = ekzist
ke'ada'an = ekzist'ec

ke'kuat'an = fort'ec
ke'kaya'an = riĉ'ec
ke'raja'an = reĝ'ec (reĝland)
ke'jadi'an = krei'ec
ke'puji'an = laŭd'ec
ke'salah'an = kulp'ec

neregula:
kemudian = posttemp
-T-, PLEJ...-A: TER

Kiam signifas la t-formon, plejofte signifas pri -it-. Do se la tempeco frazan ne klare prias alian specon, supozu ke ĉi vorteto signifas »it«:

sebut = nom, cit
ter'sebut = nom'ita, nom'ato, cit'ote, cit'atas...

buka = malferm
ter'buka = malferm'ata, malferm'ito, malferm'ute, malferm'otas...

ter'kunci = ŝlos'ito, ŝlos'ita, ŝlos'oto...
ter'kupas = ŝel'ita, ŝel'ato...

»*«

Tamen, ofte ter-vorto estas rigida formo el la malnova lingvo kaj enhavas alian signifon:


»*«
Signifas pri »plej....-a« se la vorto ne ŝajne signifas t-formon.


baik = bon
ter'baik = plej'bon'a

ter'cantik = plej'bel'a
ter'besar = plej'grand'a
-NT-: BER, PER
La malo de -T- estas -NT-, kaj la malo de TER- estas BER-. Ber- signifas -nt-, do foje signifas »il, al sin«. Foje ankaŭ signifas »havas«, sed nur kiel »florante: havas florojn« kaj »reĝante: havas reĝon«. Foje iĝas »per-«, sed samsignifas.

bahaya = danĝer
ber'bahaya = danĝer'ant, danĝer'int, danĝer'unt...

ber'lari = kur'ant, kur'int, kur'ont...
ber'gantung = pend'ant, pend'int, pend'unt...
ber'budi = saĝ'ant...
ber'himpun = kolekt'int...

panas = varm
pe'manas = varm'ant, varm'unt... (varm'il)

dingin = malvarm
pen'dingin = malvarm'ant... (malvarm'il)

-T-, -NT-: PE...

Ne signifas pri »ist«. Samkiele la esperanta, plejofte ne ekzistas malsameco inter homoj kaj nehomoj. »Skribanto« signifas pri skribanta urso, ŝtono, homo, kato, ktp.

Estas facile ekkompreni ke ĉi lingvo ne zorgegas pri malgravaj signifoj, kiam la gramatikaj vortoj »a, i, u, e, o« ne eĉ ekzistas.

pe-, pem-, pen-, peng-, peny-
= nt (foje: ul, il)

lari = kur
pe'lari = (for)kur'ant, forkur'int...

pe'laut = mar'ant (maristo, ktp)
pe'minum = drink'ant, trink'ont
pe'suruh = ordoniĝ'ant, sendiĝ'int = sendato, sendulo (homo kiu sendiĝis)

————
lihat = vid
peng'lihat = vid'ant, vid'unt...

peng'asuh = vart'ant... (vartist)
peng'ajar = instru'int... (instruist)
———————
pem'bunuh = senvivig'ant, mortig'int

buru? = ĉas
pem'buru = ĉas'ant (ĉasist)
—————
pen'curi = ŝtel'ant, ŝtel'ist
pen'diam = senson'ant', silent'int
—————
sapu = bala
pen'yapu = bala'ant = bala'il

sakit = malsan
pen'yakit = malsan'ont = malsano

sengat = pik
pen'yengat = pik'int = vespo



———————————

The passive participle is formed by prefixing to the verb the inseparable particle ter-; as ter-pukul, struck; ter-tulis, written. When ter- precedes per-, one of the particles drops its final letter; as te-per-sayang, compassionated; ter-pe-lanting, sent flying.



-N: -KAN, -I

Rimarku. Ĉi tiuj signifas pri agojn kaj satojn:

dorm(est)i = esti dormo, esti dorm(ant)a.
manĝ(est)i = esti manĝo, esti manĝ(ant)a.
bat(est)i = esti bato, esti bat(ant)a.

Dum oni dormas, estas ago. La korpo agas iel (sonĝas, riparetas la cerbon ktp). Dum oni batas, samtempe igas sonon, vibron, aŭ la batilo movas. Dum oni manĝas, movas la buŝon, glutas manĝaĵojn. Oni nomas ĉi tiujn kiel »agoverboj«.

Tamen ĉi tiuj prias statojn, ne agojn:
long(est)i  = esti longo, esti long(ant)a.
pied(est)i = esti piedo, esti pied(ant)a.

Esti longa signifas nur pri grandeco, ne ageco. Esti piedo signifas pri nur ekzisteco, ne moveco. Batanto kaj dormanto agas iel, sed la piedanto kaj longanto estas nur piedo kaj longaĵo. Oni verbas ĉi tiuj »statoverboj«.

Tiel ankaŭ la indonezia kaj malaja verbo nesamas. Agoverboj uziĝas ofte kiel verboj sen ia antaŭvorto, spite ke statoverboj bezonas ian aliaĵon por montri agon.


lari = kur
me'lari = kuri
me'lari'kan = kuri -n?

La vorto »akan (por)« mallongiĝis al nur »-kan«.
buat = far
buat'kan = far -n

jalan = voj, piedir
men'jalan = piediri?
men'jalan'kan = piedirigi

la ..-ul: si
Ĉi vorto signifas »la ....-ul« aŭ »la hom«.

bongkok, bungkuk = ĝib
si bongkok, si bungkuk  ->  la ĝib'ulo, la ĝib'ula...

laki-laki = (hom)vir
si laki-laki  ->  la vir'homo, la hom'vira...

mati = malviv (mort)
si mati  ->  la malviv'ulo, la mort'ula...

perampuan = (hom)in
si perampuan  ->  la in'homo, la hom'ina...

unu: se-, satu, suatu

Foje, la vorto »unu« uziĝas por montri ke la sumo estas nur unu. Alie, vorto ĉiam signifeblas la j-formon:

orang = oni, hom  ->  oni, homo, homoj, homa, homaj...

se'orang  ->  unu homo, unu'homa...
satu anak  ->  unu ido (infano)...
suatu hari  ->  unu tago...

Se ne evidentas ke la sumo estas pli ol unu, tiam aliaj vortoj aldoniĝas:

banaik = mult
sumua, sa'kali'an, sagala = ĉiuj

in, vir

Seksoj ofte ne diriĝas. Vorto signifas preskaŭ ĉiam pri ĉiaj seksoj, kaj se jes signifas pri nur unu sekso, ĉaras la vorto elvenis alia lingvo. Tialparte, en ĉi libro, mi skribas simile per la esperanta: »patro« signifas nur »malido«, ne »virpatro«.


ĉeval = virĉeval, inĉeval, ĉeval. ĉevalo, ĉevala, la ĉevalo...

laki-laki, lelaki = vir(hom)
jantan = vir(best). malĝentile, ankaŭ pri homoj.

perampuan = in(hom)
betina = in(best). malĝentile, ankaŭ pri homoj.

Ĉi tiuj elvenis la sanskrita lingvo:
putra = virprinc
putri = inprinc

Ankaŭ per la duobliĝo de (kiu estas en la esperanta) o-vorto kiu plejofte signifas pri vivaĵoj, aŭ a-vorto:

raja = reĝ
raja-raja = reĝoj

tuan =


ini satu kuda chantek, this is a beautiful horse.
loke vido ĝia
= en ĝia vido
= vidiĝas de ĝi

di'dengar'nya
loke aŭdo ĝia
= en ĝia aŭdo
= aŭdiĝas de ĝi

di'makan oleh harimau
loke manĝo de tigro
= manĝiĝas de tigro



»*«

segala raja dalam hukum'nya
ĉiuj reĝoj malekster rego ĝia/ŝia/lia
= (ĝi regas ĉiujn reĝojn)

segala raja di'hukum'nya
= ĉiuj reĝoj reg'iĝ'as de ĝi

Hamba di-pukul orang, I was beaten by men.

Orang di-pukul hamba, the men were beaten by me.

Rumah di-makan api, the house was consumed by fire.

Api di-padam-kan orang, the fire was extinguished by men.








Siapa, kiu? (pri homoj)
Apa, kio?
Mana, kiu (pri homoj)? kio?
Yang, (Nen),  kiu, tiu (ne en demandoj)

Burong yang liyar, a bird that is wild.

Apa mahu?— What do you want?

Rumah ini siapa?— Whose house is this?

Siapa panggil?— Who called?

Gajah mana ini?— What elephant is this?

Siapa akan tahu?— Who knows?



rumah ini, this house; hari ini, this day, to-day; aku ini, I myself; sakarang ini, this moment; orang itu, that man or those men; waktu itu, that time; iya itu, that is to say.


MI, NI, ILI

Anstataŭe la vortojn subajn, homoj pliĝentile uzas la nomon homan. Ekzemple, »Johano« kaj ne »Ci«. Alie, ofte la vortoj ne diriĝas aŭ skribiĝas ĉar la ĉirkaŭinformo jam klarigas. Alia ekzemplo:

bawa snapang sama
port' pafil' kun
= kunportu cian/la pafilon

Formoj kun flankstreko kiel ku- kaj -ku, signifas ke la vorto uziĝas kiam oni kunmetigas vortojn (ekzemploj ekzistas sube). Ekzistas eĉ pligranda sumo pri la ĝentilaj. El la subaj vortoj, nur la dikaj memorindas.

oni, homo:  orang
si, mem: diri, sendiri, kendiri(?),

mi:  daku, saya, aku, ku-, -ku, lu, gue, gua.
ci (vi, pri nur unu homo):  engkau, eng, kau, kau-.
ĝi, ŝi, li:  dia, ia, inya. -nya.

ni:  kita. (mi kaj ci. mi kaj vi.)
ni:  kami. (mi, aŭ mi kaj aliaj homoj. ne kun ci aŭ vi.)
vi (pri pli ol unu homo):  kamu, -mu.
ili:  mereka, dia orang. marika-itu?

rumah aku, rumah'ku = domo mia
bapa kamu, bapa'mu = virpatro via

Bunoh diri, to kill oneself.
Meng-ajar diri
, to take oneself to task.

Hamba sendiri handak pergi, I shall go myself.



patah kaki-nia
, his leg was broken.
bauh-nia terlalu wangi, its smell is very sweet.




»*«

Ĝentilaj:

mi:  saya

O-vortaj ekzemploj, ne memorindas:
(majstro, sinjoro) tuan, (sklavo) hamba, beta, patek,  (sklavo majstra), hamba tuan (plejsuba sklavo), perhamba (praavo, ĉefulo), datuk, (mi: kunulo, sklavo), sahaya, (kunulo) teman.

Foje »orang, homo« uziĝas kune sed la signifo ne aliiĝas:
kita orang = ni. ni homoj.

Abang (elder brother) or wah (uncle), to a man older than the speaker.

Kakak (elder sister), to a woman older than the speaker.

Adek (younger brother).

Inche (sir or madam), to respectable persons of either sex.

Ofte, la vortoj

y, bawa snapang sama (lit. bring gun together),


pada pikir-an hamba = laŭ mia opinio
apa pen-chari-an angkau?
kio ist'as cia? (kio estas cia isto?)
apa nama dia? kio nomas ĝi? (kio estas ĝia nomo?)

A-VORTOJ



hari ini = tago ĉi
hari itu = tago tiu
kuda baik = ĉevalo bona
orang jahat = homo malbona

»*«


Alie, por signifi posedecon la vorto »punya, posed« aŭ »ampunya(?)« iĝas post la vorto. Sed ĉi afero okazas malpli ofte ol la alia:

aku punya = mi posedas
aku rumah punya = mi domon posedas. (ĉi maniero ne tre ofte uziĝas.)
rumah aku = domo mia. (ĉi maniero plibonas)

tuan punya suka, as you please (your pleasure);
yang ampunya tanah, (he) whose land it is.

TEMPAĴOJ

Nur cele klarigi (evidentigi) la tempecon uzas oni tempmontrajn vortojn.

Ada, a-tempo, ekzist'.

Sudah, Telah, i-tempo, jam

Mau, dezir', dev', o-tempo, u-tempo

Handak, (?) o-tempo, u-tempo, post(tempe) ne longe.

Jadi, estas, estis, iĝas, iĝis.


-EN: KE-

rumah = dom
ke'rumah = dom'en (al domon)

mulut = buŝ
ke'mulut = buŝ'en (en buŝon)

mana = kie
ke'mana = kie'n (al kie)

AĴ: AN

makan =  manĝ
makan'an = manĝ'aĵ

minum'an = trink'aĵ, drink'aĵ
?manis'an = dolĉ'aĵ (sukeraĵ)

Ĉi vorto uziĝas eĉ tiam ni esperante ne uzus:

hampi'an = proksim'aĵ
laut'an = mar'aĵ = maro

»*«

Foje, la BER de BER kaj AN kune iĝas al PER. Ankaŭ, ĉi miksaĵo ofte signifas nur la o-formon esperante:

main = lud
ber'main = lud'ant, lud'int...
per'main'an = lud'ant'aĵ = ludo, ludaĵo (aĵo de iu kiu nuntempe estas ludo)

perang = milit
ber'perang = milit'ant...
per'perang'an = milit'ant'aĵ = milito

layer = surakvo'vojaĝ (surnaĝ, velvojaĝ)
ber'layer = surakvo'vojaĝ'ont...
pe'layar'an = surakvo'vojaĝ'aĵ = surakva vojaĝo

irreg?
karang = ?
karang'an = skribverk'aĵ (skribaĵ)


EC: KE...-AN
ada = ekzist
ke'ada'an = ekzist'ec

ke'kuat'an = fort'ec
ke'kaya'an = riĉ'ec
ke'raja'an = reĝ'ec (reĝland)
ke'jadi'an = krei'ec
ke'puji'an = laŭd'ec
ke'salah'an = kulp'ec

neregula:
kemudian = posttemp
-T-, PLEJ...-A: TER

Kiam signifas la t-formon, plejofte signifas pri -it-. Do se la tempeco frazan ne klare prias alian specon, supozu ke ĉi vorteto signifas »it«:

sebut = nom, cit
ter'sebut = nom'ita, nom'ato, cit'ote, cit'atas...

buka = malferm
ter'buka = malferm'ata, malferm'ito, malferm'ute, malferm'otas...

ter'kunci = ŝlos'ito, ŝlos'ita, ŝlos'oto...
ter'kupas = ŝel'ita, ŝel'ato...

»*«

Tamen, ofte ter-vorto estas rigida formo el la malnova lingvo kaj enhavas alian signifon:


»*«
Signifas pri »plej....-a« se la vorto ne ŝajne signifas t-formon.


baik = bon
ter'baik = plej'bon'a

ter'cantik = plej'bel'a
ter'besar = plej'grand'a
-NT-: BER, PER
La malo de -T- estas -NT-, kaj la malo de TER- estas BER-. Ber- signifas -nt-, do foje signifas »il, al sin«. Foje ankaŭ signifas »havas«, sed nur kiel »florante: havas florojn« kaj »reĝante: havas reĝon«. Foje iĝas »per-«, sed samsignifas.

bahaya = danĝer
ber'bahaya = danĝer'ant, danĝer'int, danĝer'unt...

ber'lari = kur'ant, kur'int, kur'ont...
ber'gantung = pend'ant, pend'int, pend'unt...
ber'budi = saĝ'ant...
ber'himpun = kolekt'int...

panas = varm
pe'manas = varm'ant, varm'unt... (varm'il)

dingin = malvarm
pen'dingin = malvarm'ant... (malvarm'il)

-T-, -NT-: PE...

Ne signifas pri »ist«. Samkiele la esperanta, plejofte ne ekzistas malsameco inter homoj kaj nehomoj. »Skribanto« signifas pri skribanta urso, ŝtono, homo, kato, ktp.

Estas facile ekkompreni ke ĉi lingvo ne zorgegas pri malgravaj signifoj, kiam la gramatikaj vortoj »a, i, u, e, o« ne eĉ ekzistas.

pe-, pem-, pen-, peng-, peny-
= nt (foje: ul, il)

lari = kur
pe'lari = (for)kur'ant, forkur'int...

pe'laut = mar'ant (maristo, ktp)
pe'minum = drink'ant, trink'ont
pe'suruh = ordoniĝ'ant, sendiĝ'int = sendato, sendulo (homo kiu sendiĝis)

————
lihat = vid
peng'lihat = vid'ant, vid'unt...

peng'asuh = vart'ant... (vartist)
peng'ajar = instru'int... (instruist)
———————
pem'bunuh = senvivig'ant, mortig'int

buru? = ĉas
pem'buru = ĉas'ant (ĉasist)
—————
pen'curi = ŝtel'ant, ŝtel'ist
pen'diam = senson'ant', silent'int
—————
sapu = bala
pen'yapu = bala'ant = bala'il

sakit = malsan
pen'yakit = malsan'ont = malsano

sengat = pik
pen'yengat = pik'int = vespo



———————————

The passive participle is formed by prefixing to the verb the inseparable particle ter-; as ter-pukul, struck; ter-tulis, written. When ter- precedes per-, one of the particles drops its final letter; as te-per-sayang, compassionated; ter-pe-lanting, sent flying.



-N: -KAN, -I

Rimarku. Ĉi tiuj signifas pri agojn kaj satojn:

dorm(est)i = esti dormo, esti dorm(ant)a.
manĝ(est)i = esti manĝo, esti manĝ(ant)a.
bat(est)i = esti bato, esti bat(ant)a.

Dum oni dormas, estas ago. La korpo agas iel (sonĝas, riparetas la cerbon ktp). Dum oni batas, samtempe igas sonon, vibron, aŭ la batilo movas. Dum oni manĝas, movas la buŝon, glutas manĝaĵojn. Oni nomas ĉi tiujn kiel »agoverboj«.

Tamen ĉi tiuj prias statojn, ne agojn:
long(est)i  = esti longo, esti long(ant)a.
pied(est)i = esti piedo, esti pied(ant)a.

Esti longa signifas nur pri grandeco, ne ageco. Esti piedo signifas pri nur ekzisteco, ne moveco. Batanto kaj dormanto agas iel, sed la piedanto kaj longanto estas nur piedo kaj longaĵo. Oni verbas ĉi tiuj »statoverboj«.

Tiel ankaŭ la indonezia kaj malaja verbo nesamas. Agoverboj uziĝas ofte kiel verboj sen ia antaŭvorto, spite ke statoverboj bezonas ian aliaĵon por montri agon.


lari = kur
me'lari = kuri
me'lari'kan = kuri -n?

La vorto »akan (por)« mallongiĝis al nur »-kan«.
buat = far
buat'kan = far -n

jalan = voj, piedir
men'jalan = piediri?
men'jalan'kan = piedirigi

la ..-ul: si
Ĉi vorto signifas »la ....-ul« aŭ »la hom«.

bongkok, bungkuk = ĝib
si bongkok, si bungkuk  ->  la ĝib'ulo, la ĝib'ula...

laki-laki = (hom)vir
si laki-laki  ->  la vir'homo, la hom'vira...

mati = malviv (mort)
si mati  ->  la malviv'ulo, la mort'ula...

perampuan = (hom)in
si perampuan  ->  la in'homo, la hom'ina...

unu: se-, satu, suatu

Foje, la vorto »unu« uziĝas por montri ke la sumo estas nur unu. Alie, vorto ĉiam signifeblas la j-formon:

orang = oni, hom  ->  oni, homo, homoj, homa, homaj...

se'orang  ->  unu homo, unu'homa...
satu anak  ->  unu ido (infano)...
suatu hari  ->  unu tago...

Se ne evidentas ke la sumo estas pli ol unu, tiam aliaj vortoj aldoniĝas:

banaik = mult
sumua, sa'kali'an, sagala = ĉiuj

in, vir

Seksoj ofte ne diriĝas. Vorto signifas preskaŭ ĉiam pri ĉiaj seksoj, kaj se jes signifas pri nur unu sekso, ĉaras la vorto elvenis alia lingvo. Tialparte, en ĉi libro, mi skribas simile per la esperanta: »patro« signifas nur »malido«, ne »virpatro«.


ĉeval = virĉeval, inĉeval, ĉeval. ĉevalo, ĉevala, la ĉevalo...

laki-laki, lelaki = vir(hom)
jantan = vir(best). malĝentile, ankaŭ pri homoj.

perampuan = in(hom)
betina = in(best). malĝentile, ankaŭ pri homoj.

Ĉi tiuj elvenis la sanskrita lingvo:
putra = virprinc
putri = inprinc

Ankaŭ per la duobliĝo de (kiu estas en la esperanta) o-vorto kiu plejofte signifas pri vivaĵoj, aŭ a-vorto:

raja = reĝ
raja-raja = reĝoj

tuan =


ini satu kuda chantek, this is a beautiful horse.