ATTN! unfinished page. there's a whole lot of people who argue with me on points that can be defeated simply by quoting zamenhof. so i'm putting them here for easy reference later.

mi kaj multaj homoj interbataladas pri kelkaj aferoj pri la esperanta lingvo (plejparte la gramatiko), do konservas mi ĉi tie la verajn informojn.

————

"...en lingvo artefarita ĉiu havas la rajton uzi formon pli logikan, kvankam neniu ĝis nun ĝin uzis, kaj li povas esti konvinkita, ke se lia formo estas efektive bona..."

(in an artificial language everyone has the right to use the more logical form [meaning: version of a way to say something], even if no one's used it until now, and he can be convinced, that his form is indeed good...)

http://eduinf.waw.pl/esp/lern/librejo/0015/index.php

"Ni uzas ordinare la formon «konatiĝi» (= iĝi konato kun iu), sed ankaŭ la formo «koniĝi» estas tute bona (= fari sin koni ion)."

We ordinarily use the form "konatiĝi (= to become a-being-known-thing with someone), but also the form "koniĝi" (to know-become) is completely good (= to make oneself known to something).

Lingvaj respondoj: http://eduinf.waw.pl/esp/lern/librejo/0015/index.php

————

»*« Bazvortoj (radikoj) ne enhavas sekson: / Basic words (roots) don't contain a gender by default »*«

"So, for example, the derivation of frat'in'o, which is in reality a compound of frat “child of the same parents as one’s self”, in “female”, o “an entity”, “that which exists”, i.e., “that which exists as a female child of the same parents as one’s self” = “a sister”

(...frat'in'o estas vere kunmetito de frat "homido/infano de la samaj malidoj de onia mem").

"child", not "son, male child, brother". He later goes on to act as if it means a male child, but this note here explaining the real usage makes it clear (along with the fact that almost no words have "a gender inherent in the root" to begin with, and he wasn't that stupid).

fonto / source: Lingvo Internacia; Unua Libro (Zamenhof's original book first introducing Esperanto)

"...kiam ni parolas ne speciale pri sekso virina, ni povas uzi la viran formon por ambaŭ seksoj (ekzemple «homo» = homo aŭ homino, «riĉulo» = riĉulo aŭ riĉulino k.t.p.)"

"..when we're not specially/explicitly talking about the female sex, we can use the male form for both sexes (for example "homo" = "[male] human or female human", "riĉulo" = "[male] rich person or female rich person etc)".

"la vortoj havas nur sekson naturan, kaj tial, parolante pri infanoj, bestoj kaj objektoj, kies naturan sekson ni ne scias, ni vole-ne-vole (sen ia ofenda intenco) uzas pronomon mezan inter «li» kaj «ŝi» – la vorton «ĝi»..."

"the words only have their natural sex, and for that reason, when talking about children, animals and objects whose natural sex we don't know, whether we want to or not (without any kind of intent to offend) we use the pronoun that's in-between "li - he" and "ŝi - she" — the word "it - ĝi"..."

"ni tamen, parolante pri objektoj aŭ bestoj, volas esprimi difinitan sekson (viran aŭ virinan), tiam ni povas uzi «li» kaj «ŝi»... La vorton «ĝi» ni uzas, kiam ni parolas nek pri viro, nek pri virino, sed pri io, kio ne havas sekson aŭ kies sekso estas por ni nekonata aŭ indiferenta..."

"we however, speaking about objects and animals, when wanting to express a definite (explicit) gender (male or female), at that time we can use "li - he" and "ŝi - she"... The word "ĝi - it" we use, when we aren't talking about a male or female, but about something that doesn't have a sex or whose sex is for us unknown or unimportant."

"...Kiam ni parolas pri homo, ne montrante la sekson, tiam estus regule uzi la pronomon «ĝi» (kiel ni faras ekzemple kun la vorto «infano»), kaj se vi tiel agos, vi estos gramatike tute prava... "

"...When we're talking about a human, not showing the sex, at that time we as a rule use the pronoun "ĝi - it" (as we do for example, with the word "infano - child"), and if you act [read: use the language] in that way, you'll be completely correct grammatically..."

http://eduinf.waw.pl/esp/lern/librejo/0015/index.php

————

»*« iu ajn vorto uzeblas la gramatikmontrajn vortojn / ANY word can use the grammar-showing words »*«

"Ĉiu vorto, ĉiu formo, kiu ne estas rekte kontraŭ la jam kreita gramatiko kaj vortaro, aŭ kontraŭ la logiko aŭ la leĝoj enkondukitaj de la plejmulto de l' uzantoj,—estas tute bona, tute egale ĉu ĝi plaĉos al mi persone aŭ ne."

(Every word, every form, that isn't directly against the (my) already-created grammar and dictionary, or against the logic or the rules introduced by the majority of the users,—is completely good, completely equal whether it personally pleases me or not.

La dua libro (Zamenhof's "second book" which answers questions about Esperanto that he got after publishing the first book):

"La gramatikaj finaĵoj estas rigardataj ankaŭ kiel memstaraj vortoj. Ekz-e: vapor'ŝip'o estas formita de: vapor, ŝip kaj o (finaĵo de la substantivo). "

"Grammatical terminations are considered as independent words. E.g. "vapor'ŝip'o", "steamboat" is composed of the roots "vapor", "steam", and "ŝip", "a boat", with the substantival termination "o"."

(English) Fundamento de Esperanto (Esperanto's basic, uncontestable grammar rules.
(Esperante) la Fundamento.

"Ekster tio el la diritaj vortoj ni povas ankoraŭ fari aliajn vortojn, per helpo de gramatikaj finiĝoj kaj aliaj vortoj (sufiksoj); ekzemple : tiama, ĉiama, kioma, tiea, ĉi-tiea, tieulo, tiamulo..."

(Outside of that, from the mentioned words we can still make other words, using the help of grammatical endings and other words (suffixes); for exmaple: tiama [then's, that time's], ĉiama [eternal], kioma [what amount's], tiea [there's, of that place], ĉi-tiea, tieulo [a being of that place], tiamulo [a being of that time]..."

a href="http://www.gutenberg.org/files/8224/8224-h/8224-h.htm">Fundamenta Krestomatio (Zamenhof's grammar exercise book)

"Kiaj vortoj povas esti farataj el la vortoj: "ia", "ial", "ian", "ie", "iel", "ies", "io", "iom", "iu"?—La kioman fojon li jam ripetis sian rakonton?"

(What kinds of words can be made out of the words: "ia", "ial", "ian", "ie", "iel", "ies", "io", "iom", "iu"?—The what-amount's time he already repeated his account? [How much has he already said of his story?]

finally, Zamenhof himself used words like "dise, ĝisnunaj" at the same time as he used words like "pseŭdonimo - pseudonym" (which could be better worded as "nevera nomo - a not-true name").

La dua libro (Zamenhof's "second book" which answers questions about Esperanto that he got after publishing the first book):

————

»*« You don't need to use grammar points if you don't understand them »*«

"La vorto "la" estas nomata "artikulo"; ĝi estas uzata tian, kian ni parolas pri objektoj konataj. Anstataŭ "la" oni povas ankaŭ diri "l' ", se ĝi ne estos malbonsone.—Se iu ne komprenas bone la uzon de la artikulo, li povas tute ĝin ne uzi, ĉar ĝi estas oportuna sed ne necesa."

(The word "la - the" is called "the (definite) article"; it is used at that time, when we are speaking about known objects. Instead of "la" one can also say "l'", if it wouldn't sound bad.—If someone doesn't well-understand the use of the article, he can completely not use it [doesn't have to ever use it], because it is convenient but not necessary.)

La dua libro (Zamenhof's "second book" which answers questions about Esperanto that he got after publishing the first book):

————

STOP CREATING STUPID NEW WORDS

"Se ia vorto ne estas trovata en la vortaro, kiun mi eldonis, kaj oni ĝin ne povas fari mem laŭ la reguloj de la internacia vortfarado, nek anstataŭigi per alia esprimo,—tiam ĉiu povas krei tiun vorton laŭ lia persona plaĉo...

(If some kind of word can't be found in the dictionary that I've published, and one is unable to make it themselves by following the international (esperanto's) word-creating rules, and can't replace itusing a different expression,—then everyone can create that word according to their personal pleasure...

...ĉiu lingvo servas por esprimi niajn pensojn, sed ne por senpense traduki el aliaj lingvoj; oni devas tial peni esprimadi siajn pensojn per la jam estantaj vortoj kaj kreadi novajn vortojn nur tie, kie ĝi estas efektive necesa,—kaj tiam la vortoj nove kreataj estos nur malofte disĵetitaj inter la multo da vortoj jam konataj kaj povos facile aliĝi al la lingvo kaj riĉigi ĝin ne perdigante ĝian unuformecon."

...every language serves to express our thoughts, but not to unthinkingly translate other languages; one should for that reason, try to continuously express one's thoughts using the already-existing words, and create new words only where they are really necessary,—and then the newly-created words will be only seldom used ["thrown about"] between the multitude of the words that are already known, and will easily become attached to the language and richen it instead of making it lose its uniformity.
[he means: only create words that don't make esperanto have tons of synonyms and make it be like any other language])

La dua libro (Zamenhof's "second book" which answers questions about Esperanto that he got after publishing the first book):

————

"thou (you singular)" and "ye, you guys, y'all (you plural)":

"La plej bona maniero kompreneble estus, se ni al pli-ol-unu personoj dirus «vi» kaj al unu persono ĉiam «ci»..."

"The best manner would understandable by if we, to more-than-one-person would say "vi - ye, y'all, you guys, you lot", and to one person we'd always use "ci - thou"..."