freŝiĝis: 2015.10.31

La vorto とき 時 »tempo« uziĝas por signifi »kiam«, kaj staras poste:

子供の 
こどもの とき
infana tempo
= kiam (mi, ci...) estis infano

ケーキの ローソクを 消す 
ケーキの ローソクを けす とき
kuk- kandelojn estingas tempo
= kiam la kukaj kandeloj malbruliĝas

ションベンする 
urinfaras tempo
= kiam (mi, ci...) urinas


とき mallongite iĝas al nur kaj ne peras ĉinliteron. Samsignifas, sed と uziĝas tre pliofte. とき estas o-vorto sed と agas kiel kvaronverbo, do ofte ia verbo staras post la と por klarigi:

ハ  言う
ハ  いう
ha kiam diras
= kiam (mi, ci...) diras »ha«.

だまれ  しかる
silentu kiam riproĉegas
= kiam (mi, ci...) riproĉegas, »silentu!« (diriĝas)

木  なる
き  なる
arbo kiam iĝas
= kiam iĝas arbo.

カラカラ  わらう
karakara kiam ridas
= maldolĉe ridas. (karakara = sentovorto)

ヒラビラ  とぶ
hirabira kiam flugas
= flugetas (hirabira = sentovorto)

突如
とつじょ 
kielpenetro kiam...
= ekpenetre...
= subite...

たまを いし  みる
juvelon ŝtono kiam vidas
= kiam vidas ŝtonon, (pensas pri la ŝtono kiel) juvelo
= pripensas juvelon same ŝtonon.

ほんとう だ  おもい ます
vero estante kiam pensas
= kiam mi pensas (pri la afero) »vero estas« estas mia penso.
= »veras« pensas mi.

おんなを つま  する
hominon edzino kiam faras
= igas ke homino iĝas al edzino

かれを てき  おもう
lin malamiko kiam opinias
= opinias ke li estas malamiko

電気を 消す  暗く なる。
でんきを けす  くらく なる
elektron ekstingas kiam mallum- iĝas
= kiam (oni) ekstingas la lumon, ne videblas.

まいにち ジム に いこう  きめた
ĉiutago gimnastikejo loke iros kiam decidis
= (mi) decidis ke ĉiutage iros (mi) al la gimnastikejo

ちり つもっ て、やま  なる
polvo amaso estante, monto kiam iĝas
= kiam polvo amasiĝas, montiĝas

あの ひと  いき ました
malproksima homo kiam iris
= (mi) iris samtempe tiu malproksima homo
= mi iris kune tiu homo

むすこ  ふた り
miaj virfiloj kiam du homoj
= kiam (oni pensas pri) miaj virfiloj, (estas) du homoj
= estas du homoj

ナイフ と フォーク で ステーキ たべた
tranĉilo kiam forko lok'estante, stekon manĝis
= kiam traĉilo kaj forko ekzistis en la sama (temp-)loko, (mi) manĝis stekon.
= per tranĉilo kaj forko, stekon manĝis mi.


La vorto ne vere signifas »se, -e«. Vere signifas nur »kiam«. Tamen en kelkaj lingvoj, la traduko plibone taŭgas »se«:

すぐ いかない 、おくれ ます =
tuj ne'iras kiam, malfruiĝas
= kiam (ci) ne iras tuje, malfruiĝos (ci)
= se ne iras nune, malfruiĝos

そう する 、しかられ ます =
tiel faras kiam, riproĉeg'iĝas
= kiam (ci, ŝi...) faras tiel, riproĉegiĝos (de alia homo)
= se ci faras tiel, riproĉegiĝos

たくさん 食べる  太る よ
たくさん たべる  ふとる よ
multo manĝas kiam dikiĝas ja
= kiam (ci...) manĝas multe, ja dikiĝas
= se ci manĝas multe, ja dikiĝos


Okazas ke vortoj ne diriĝas aŭ skribiĝas kaj nur la ĉirkaŭparolo klarigas. Plilonga frazo signifas pliĝentila:

なん  おっしゃった? (ĝentile)
= なん  いった? (neĝentile)
= なん ? (malĝentile)

= kio kiam diris? (ĝentilas)
= kio kiam? (ne ĝentilas)

Tiam, oni scias laŭsaĝe pri kiu verbo devas ekzisti enfraze.


Kiam vortoj ekkrias aŭ ja'igas, ekzistas pliforta elspiro, h-sono aŭ paŭzo, kiu skribiĝas per la malgranda つ. Ĉi litero ofte skribiĝas antaŭ と:

はっ  おもい ました
»ha!« kiam penso estis
= mi ekfrapiĝis kaj pensis »ha?!«

バタっ  おち ました
»bata!« kiam falo estis
= ĝi sonis »bata!« falinte

• Alie, malforgesu ke っ signifeblas pri nedirita sono (kiel ありた -> あた). Verboj kiuj ekzistas inter と kaj て ne diriĝas en la neĝentila lingvo.

Ekzemple »と いっ て  kiam diro estante«, と おもっ て »kiam penso/opinio estante«, mallongiĝas al nur て aŭ て. Kiu vortoj uziĝas? Oni scias persaĝe:

お ゆ に いく  て、 で ました
bano loke iras kiam (...) estante, eliris
= kiam (li) eliris, (diris) »(mi) iras al la banejo«.
Ĉi signifo nur atingiĝas laŭsaĝe.

• Ĉar とて pliklaras ol nur って, ofte enhavas pliforta signifo kiu kompreniĝas kiel »と いっ て も«:

いくら がくもん した  て、おこない が わるければ、 なんにも なり ません =
kiom studis kiam (dira)nte, kondutoj se malbonas, kio ajn ne iĝas
= kiom ajn (li) diras ke (si) studis, se (si) malbone kondutas sin, la studo ja senvaloras.

ぞうへいきょく は、むやみ に いった から て、 はいけん は できません
la monokre'fako (monfarejo), senpenso temp'loke diris malĝis kiam (dira)nte, rigardo ne eliras.
= vido de la monfarejo ne elvenas de nur diri (»mi volas vidi«) senpripense.
= oni ja bezonas permeson por vidi la monfarejon.


と pratempe signifis »kiu, tiu, la« kaj ĉi signifo ankoraŭ ekzistas en kelkaj rigidaj frazoj, dialektoj, kaj en citoj de pratempaj skribaĵoj:

ちち  い ます ひと
virpatro tiu ekzistas homo
= tiu homo estas (mia) virpatro. la homo kiu estas mia virpatro.

とかく = »tiu ĉi tiu kielo« = kiel ajn

ゆく  です = »iras tiu ekzistas« = tiu (homo) iras.


1. ござを かさ  かぶる
herbmaton ĉapelo kiam vestas

2. ござを かさ に かぶる
herbmaton ĉapelo loke vestas

1 = la herbmato estas kvazaŭĉapelo. »la herbmato iĝas ĉapelo kiam li vestas ĝin«.

2 = la herbmato estas vera ĉapelo. »li vestas la herbmaton en la sama loko aŭ situacio kiel oni vestas ĉapelon.«

ひとを ちち  あがめる =
homon virpatro kiam adoras

なんじを ざいにん  みなす
cin krimulo kiam konsideras